Informacje ogólne

Budowa i czynnosci tarczycy

Niedobór jodu

Wole w nastepstwie niedoboru jodu

Nadczynnosc tarczycy (hipertyreoza)

Leczenie nadczynnosci tarczycy

Niedoczynnosc tarczycy (hipotyreoza)

 

 

Informacje ogólne

Sytuacja w Europie pokazuje, ze u ok. 10% mieszkanców wystepuje powiekszona tarczyca w postaci wola. Wraz z wiekiem odsetek ten wzrasta nawet do 40-50%. Wielu tym osobom mozna bylo pomóc, gdyby przeprowadzono we wlasciwym czasie leczenie. Oznacza to, ze wielu z przeprowadzanych w ciagu roku operacji mozna byloby uniknac dzieki terapii. Liczba nowych zachorowan na nadczynnosc tarczycy wynosi w Europie kilkaset tysiecy rocznie.

Budowa i czynnosci tarczycy

Tarczyca, zgodnie z nazwa, usytuowana jest niczym tarcza przed tchawica. Ma ona ksztalt motyla i wazy do 18 g u kobiet, a u mezczyzn do 25 g.

Tarczyca wydala swoje wydzieliny do wewnatrz, do tkanki, a stamtad do krwiobiegu. Wydzieliny te nazywamy hormonami. Hormony tarczycy sa niezbedne dla organizmu. Istotnym skladnikiem hormonów jest jod, przyswajany z woda i pokarmem. Z jodu i aminokwasów tarczyca wytwarza trijodotyronine i tyroksyne, zwane w skrócie T3 i T4. Hormony te w miare zapotrzebowania sa wydzielane do organizmu.

Hormony tarczycy stymuluja rozwój i wzrost organizmu, wzmagaja procesy przemiany materii i energii i maja istotne znaczenie dla rozwoju osrodkowego ukladu nerwowego. W uproszczeniu mozna powiedziec: obnizenie ich dzialania hamuje fizyczne i psychiczne procesy zachodzace w organizmie, natomiast wzmocnienie ich dzialania przyspiesza wymienione procesy.

Niedobór jodu

Mieszkancy Europy przyjmuja zaledwie 1/3 zalecanej dawki jodu. Zalecana dawka jodu wynosi 150 – 200 mikrogramów. W okresach zmian hormonalnych, takich jak okres dojrzewania, ciaza lub okres przekwitania, zapotrzebowanie jest nawet wyzsze. Kobiety ze wzgledu na ich cykl miesieczny 3 razy czesciej anizeli mezczyzn dotykaja dolegliwosci zwiazane z niedoborem jodu.

Zwiekszenie ilosci dostarczanego jodu nie jest trudne
W domu nalezy stosowac wylacznie sól jodowana. Poniewaz produkowane na skale przemyslowa srodki spozywcze nie sa w wiekszosci wypadków przyprawiane sola jodowana, uzywanie soli jodowanej w domu nie wystarczy dla pokrycia zapotrzebowania. Ponadto wysokie spozycie soli oznacza ryzyko podwyzszonego cisnienia krwi oraz zwiazanych z tym schorzen naczyn wiencowych.

Najwazniejszym zródlem, pozwalajacym zwiekszyc doplyw jodu, sa ryby morskie (karmazyn, losos, makrela, dorsz), a nie ryby slodkowodne jak np. pstrag. Spozywajac 2 razy w tygodniu porcje ryby morskiej nie trzeba sie juz martwic o niedobór jodu. Porcje te powinny byc, oczywiscie, przyrzadzone z mozliwie swiezych ewentualnie mrozonych ryb, poniewaz produkty przetworzone zawieraja niewiele jodu. Smazenie powoduje mniejszy ubytek jodu anizeli gotowanie.

Klasyfikacja stopnia ciezkosci niedoboru jodu na podstawie wydalania jodu z moczem (wg WHO)

Stopien I	wydalanie 50-150 g jodu/g kreatyniny
Stopien II	wydalanie 25-50 g jodu/g kreatyniny
Stopien III	wydalanie ponizej 25 g jodu/g kreatyniny

W Europie istnieje niedobór jodu I lub II stopnia.

Wole w nastepstwie niedoboru jodu

Wole w nastepstwie niedoboru jodu powstaje, jak wskazuje nazwa, w wyniku niedostatecznej ilosci jodu. Jesli brak jest dostatecznej ilosci jodu, nie moze byc wytwarzany zaden z hormonów tarczycy, a zatem ich poziom we krwi obniza sie. Niedobór ten zglaszany jest do mózgu, który pobudza tarczyce do zwiekszonej produkcji hormonów potrzebnych w procesie przemiany materii. Aby dostosowac sie do tej sytuacji tarczyca rozrasta sie, by móc wykorzystac wszelki jod znajdujacy sie w organizmie. W wyniku niedostatku jodu powstaje nadmiar tkanki, gdyz przy chronicznym niedoborze jodu tarczyca przez rozrost tkanki stara sie zrekompensowac jego brak.

Klasyfikacja rozmiarów wola na podstawie wyniku badania dotykiem wedlug zalecen WHO

Stopien I	Wole wyczuwalne przez dotyk
Stopien Ia	Wole niewidoczne przy odchyleniu glowy
Stopien Ib	Wole widoczne przy odchyleniu glowy
Stopien II	Wole widoczne przy normalnej postawie
Stopien III	Bardzo duze wole, widoczne juz z odleglosci

Jak dlugo rosnie wole, zalezy zapewne od poziomu niedoboru jodu oraz od tego, w jakim stopniu niedobór jodu wymusza rozrost tarczycy. Jednak okreslenie, kiedy mamy juz do czynienia z niedoborem jodu, a kiedy jeszcze nie, zalezy od indywidualnego przypadku. Zdolnosc komórek do wykorzystania jodu w przypadku organizmów ludzkich jest zróznicowana. Wole moze istniec przez wiele lat, nim dojdzie do nieprawidlowej czynnosci tarczycy. W przypadku braku leczenia wola nieprawidlowosci wystepuja niemal zawsze, np. w postaci nadczynnosci tarczycy.

Nadczynnosc tarczycy (hipertyreoza)

Jezeli w tarczycy wytwarzany jest za duzy poziom hormonów, dochodzi do zalewu organizmu hormonami tarczycy i powstaje obraz kliniczny nadczynnosci tarczycy (hipertyreozy).

W przypadku nadczynnosci tarczycy moga wystepowac ponizsze dolegliwosci

• Utrata wagi
• Wzmozony apetyt
• Wzrost czestosci uderzen serca
• Nerwowosc, niepokój
• Czeste wypróznienia
• Nadwrazliwosc na cieplo, wilgotna skóra
• Wypadanie wlosów
• Zmeczenie
• Oslabienie miesni
• Zaklócenia cyklu

Uklad krazenia:
Szybkie, i od czasu do czasu, nieregularne tetno, lekko podwyzszone cisnienie krwi.

Skóra:
Skóra jest ciepla, aksamitna. Silne pocenie. Preferowanie chlodnych pomieszczen. Chorzy ubieraja sie lekko. Paznokcie latwo sie lamia, a podczas czesania wystepuje znaczna utrata wlosów. Wlosy sa jedwabiscie miekkie, nie ukladaja sie.

Zoladek-jelita:
Sklonnosci do biegunek lub czestych wypróznien. Stolec, który wczesniej byl twardy, jest obecnie miekki.

Miesnie i uklad kostny:
Mozliwosc wystapienia osteoporozy w stopniu umiarkowanym. Oslabienie i ból miesni oraz uczucie napiecia.

Krew:
Lekka niedokrwistosc

Uklad hormonalny i przemiana materii:
Zaburzenia cyklu miesiaczkowego, obnizenie popedu plciowego i potencji. W przypadku niedostatecznej terapii w okresie ciazy istnieje ryzyko poronienia, przedwczesnego porodu lub wad rozwojowych.

Uklad nerwowy:
Pojawia sie nerwowosc. Moga wystepowac problemy z panowaniem nad soba. Czesto wystepuja niepokój, nieumotywowane ruchy oraz zaburzenia snu. Stan pobudzenia moze ulec wzmozeniu do ciezkich stanów psychotycznych.

Wole:
Czestokroc istnieje powiekszenie tarczycy lub tez wyksztalca sie ono równoczesnie z jej nadczynnoscia. Niekiedy moze brakowac widocznego wola.

Oczy:
W przypadku choroby Gravesa-Basedowa moze wystepowac lzawienie, uczucie obecnosci obcego ciala, swiatlowstret, zaczerwienienie oraz wytrzeszcz oczu.

Nadczynnosc tarczycy jest np. objawem usamodzielniajacych sie obszarów tarczycy, które odgraniczaja sie od tkanki i staja sie autonomiczne. Moze byc ona jednak spowodowana takze choroba Gravesa-Basedowa. W sumie oba te schorzenia stanowia 95% przypadków nadczynnosci tarczycy.

Przyczyny nadczynnosci tarczycy

• Immunologiczna choroba tarczycy
  (choroba Gravesa-Basedowa)
• Autonomia
• Zapalenie
• Wtórna nadczynnosc tarczycy
• Wytwarzanie hormonów poza tarczyca: np. przerzuty raka
• Nadczynnosc tarczycy spowodowana przez czynniki zewnetrzne: np. leki

Autonomia
Pod pojeciem autonomii rozumiemy niezaleznosc pewnych czynnosci od czynników regulacyjnych. W przypadku tarczycy komórki nie poddaja sie mechanizmom regulacyjnym i w sposób niepohamowany wytwarzaja hormony. Komórki te staja sie „guzkami“, rozgrzewajacymi sie w wyniku nadmiernego wytwarzania hormonów. Autonomia moze wystepowac pod postacia pojedynczego guzka nadczynnego (autonomia jednoogniskowa lub gruczolak autonomiczny), pod postacia kilku guzków nadczynnych (autonomia wieloogniskowa) lub jako rozproszone nagromadzenie komórek (autonomia rozsiana). Wprawdzie autonomia rozwija sie najczesciej w starszych wolach, jednak nierzadko ma równiez miejsce w tarczycach normalnej wielkosci. Zatem równiez u osób nie majacych wola moze powstac nadczynnosc tarczycy wywolana przez autonomie.

Choroba Gravesa-Basedowa
Jezeli przyczyna nadczynnosci tarczycy nie jest autonomia, to wiele przemawia za tym, ze mamy do czynienia z choroba Gravesa-Basedowa. Chodzi tu o tzw. chorobe autoimmunologiczna, w której wytwarzane sa bialka ochronne (przeciwciala) endogennej „policji” organizmu przeciwko komórkom tarczycy. Oznacza to, ze uklad odpornosciowy, zazwyczaj chroniacy przed chorobami, atakujacymi organizm z zewnatrz i od wewnatrz, w tym przypadku sam jest jednym z ogniw lancucha przyczyn. Tarczyca „mysli“, ze przeciwciala sa pobudzajacym hormonem tyreotropowym (TSH) i przechodzi do wytwarzania hormonów, w wyniku, czego dochodzi do nadczynnosci. W 60% przypadków cierpiacy na chorobe Gravesa-Basedowa maja silny wytrzeszcz galek ocznych. Droga limfatyczna bialka ochronne przenikaja w glab oczodolów. Równiez i tu odbywa sie proces autoimmunologiczny. W rzadkich wypadkach dotknieta jest nim jedna trzecia powierzchni, równiez przednie powierzchnie goleni. Nie udalo sie jeszcze wyjasnic, dlaczego endogenna „policja” nagle zaczyna atakowac sama siebie. Przyczyna tkwi zapewne z jednej strony w genach, jednak równiez procesy psychiczne i hormonalne wydaja sie odgrywac pewna role.

Najczestsze zaburzenia stanu zdrowia w przypadku choroby Gravesa-Basedowa maja charakter psychiczny.

Leczenie nadczynnosci tarczycy

Leczenie farmakologiczne
Choroba Gravesa-Basedowa jako choroba autoimmunologiczna wykazuje sklonnosci do samowyleczenia. W celu zatrzymania oraz spowodowania cofniecia sie procesów chorobowych zalecane jest leczenie farmakologiczne. W przypadku choroby Gravesa-Basedowa preferowane jest dlugofalowe leczenie tyreostatyczne. Okres trwania choroby ma decydujace znaczenie przy wyborze optymalnej formy leczenia. Chorych ze „swieza” nadczynnoscia tarczycy leczy sie z reguly srodkami farmakologicznymi. Jezeli po 1 – 2 latach istnieja nadal wskazania i przekonanie, ze bez leczenia nadal wystepowalaby nadczynnosc tarczycy, nalezy rozwazyc leczenie operacyjne. Tyreostatyki sa inhibitorami gruczolu tarczowego hamujacymi wytwarzanie hormonów, przez co utrudniaja tarczycy przyswajanie jodu.

Autonomia nie zanika pod wplywem tyreostatyków i z tego powodu leczenie tyreostatykami sluzy z reguly jako przygotowanie definitywnego leczenia (operacji badz leczenia za pomoca jodu radioaktywnego).

Leki dzialajace jako inhibitory tarczycy hamuja wytwarzanie hormonów, jednak nie dzialaja na juz wytworzone hormony bedace „w magazynie”. Dlatego leki te maja opóznione dzialanie. Przez pewien czas, trwajacy od jednego do trzech tygodni, utrzymuja sie jeszcze niepokojace objawy. Niekiedy obok preparatów oddzialujacych na tarczyce podawane sa równiez leki uspokajajace. Dawka wstepna zalezy od pacjenta oraz od substancji czynnej leku hamujacego dzialanie tarczycy. Jezeli po uplywie ok. 4 tygodni dolegliwosci ulegna normalizacji, dawka redukowana jest do minimum, tak by tarczyca nie oslabla zupelnie.

Ciaza i okres karmienia piersia
Nadczynnosci tarczycy u kobiet w ciazy moze towarzyszyc zwiekszony odsetek poronien i wad rozwojowych plodu. W 10 – 14 tygodniu ciazy rozpoczyna sie wytwarzanie hormonów przez plód. Dawke leku tyreostatycznego nalezy utrzymywac na jak najnizszym poziomie. Podczas trzech ostatnich miesiecy ciazy czesto dochodzi do spontanicznej poprawy nadczynnosci tarczycy.

W okresie karmienia piersia w przypadku wola w nastepstwie niedoboru jodu wlasciwe jest wylacznie leczenie jodem, poniewaz leki hamujace dzialanie tarczycy przedostaja sie do mleka matki. W okresie karmienia piersia tyreostatyk propylotiouracyl jest srodkiem opcjonalnym, poniewaz stezenie w mleku wynosi maksymalnie 1/10 stezenia w surowicy krwi matki.

Dlatego w takich przypadkach wymagana jest scisla wspólpraca ginekologa, endokrynologa (specjalisty od tarczycy) oraz pediatry.

Nastepstwa leczenia
Jezeli leczenie nadczynnosci tarczycy zakonczylo sie sukcesem, redukcji ulega ilosc wytwarzanych hormonów, nastepuje normalizacja procesów przemiany materii, masa ciala ponownie wzrasta, niekiedy nawet przekraczajac mase ciala sprzed choroby, poniewaz przyzwyczajenia w zakresie jedzenia dostosowane sa jeszcze do wzmozonej przemiany materii.

Nalezy takze pamietac, ze trzeba czasu, zanim calkowicie ustapi wystepujace do niedawna oslabienie miesni. Nie mozna zatem oczekiwac natychmiastowej poprawy kondycji fizycznej.

Spokój i oszczedne gospodarowanie silami
Nadczynnosci tarczycy mozna przeciwdzialac zachowujac spokój i oszczednie gospodarujac silami. Sen oraz spacery korzystnie wplywaja na organizm chorego. Nalezy oczekiwac zrozumienia ze strony najblizszych, poniewaz na zewnatrz wszystko wyglada normalnie, jednak wewnatrz organizmu szaleje jeszcze burza. Poza tym nalezy unikac wystawiania sie na ostre slonce oraz uprawiania sportu. Oczywiscie palenie tytoniu nalezy takze do rzeczy, których nalezy zaniechac.

Unikanie jodu
W przypadku nadczynnosci tarczycy artykuly spozywcze zawierajace jod stanowia tabu. W jadlospisie nie powinny znajdowac sie ryby morskie. Jednak poniewaz wczesniej doszlo do stanu niedoboru jodu z powodu jego braku w diecie, nie powinno to stanowic problemu.

Leczenie jodem radioaktywnym
Leczenie jodem radioaktywnym stosowane jest na calym swiecie w milionach przypadków od ponad 50 lat. Preferencje do przyjmowania radioaktywnego jodu wykazuja komórki hormonalne o wzmozonym metabolizmie. W przypadku choroby Gravesa-Basedowa obejmuje to wszystkie komórki, w przypadku guzków autonomicznych - tylko chore fragmenty. W ten sposób stwarzajaca problemy tkanka tarczycy, a przez to równiez nadczynnosc tarczycy jest czysto, dokladnie i bez powiklan likwidowana. Naswietlanie odbywa sie w okreslonym miejscu i jest do niego ograniczone. Dawka ustalana jest indywidualnie i okreslana wedlug zasady „mozliwie jak najmniej, tyle, ile niezbedne”. Tkanka wokól miejsca chorobowo zmienionego nie ulega naswietleniu, a zatem i uszkodzeniu. Ze wzgledu na ochrone przed promieniami rtg leczenie odbywa sie w szpitalu. Choc radioaktywny jod solidnie wykonuje lecznicza funkcje, jednak zajmuje to troche czasu. Dopiero po uplywie 4 tygodni widoczne staje sie jego dzialanie. Od tego momentu nalezy zwracac uwage na mozliwosc wystapienia niedoczynnosci tarczycy.

Operacja chirurgiczna
Operacje tarczycy zajmuja obecnie 3 miejsce, po wyrostku robaczkowym i przepuklinie pachwinowej, na liscie najczesciej dokonywanych operacji chirurgicznych. Operacje takie przeprowadzane sa w przypadku duzego wola, uciskajacego tchawice lub w przypadku zmian zwiazanych z guzkami. Niektóre guzki nie pobieraja juz jodu, co wyklucza skutecznosc leczenia jodem radioaktywnym. Operacja przeprowadzana jest po uzyskaniu normalizacji procesów przemiany materii dzieki uprzedniemu leczeniu farmakologicznemu. Przy zastosowaniu tej metody chory najszybciej pozbywa sie problemu nadczynnosci tarczycy. W wyniku usuniecia calej tarczycy lub pozostawienia jej niewielkiego fragmentu moze dojsc do niedoczynnosci tarczycy, która nastepnie jest leczona tabletkami zawierajacymi hormony tarczycy. Obowiazuje jednak nastepujaca zasada: Lepszy zdrowy czlowiek z niedoczynnoscia niz obciazony psychicznie z nadczynnoscia tarczycy.

Niedoczynnosc tarczycy (hipotyreoza)

W przeciwienstwie do nadczynnosci organizm w tym przypadku posiada zbyt malo hormonów tarczycy. Przyczyny moga byc wrodzone lub mogly powstac w wyniku zapalenia lub skrajnych sytuacji niedoboru jodu.

Niedoczynnosc tarczycy (hipotyreoza) rozwija sie stopniowo. Poniewaz wszystkie komórki organizmu uzaleznione sa od hormonów tarczycy, ich niedobór oddzialuje równiez wszedzie. Ponad 2/3 chorych na te chorobe skarzy sie na zmniejszenie wydolnosci, oslabienie, sennosc, zmeczenie, marzniecie, zaparcia, obnizenie sprawnosci pamieci. Obnizony metabolizm w polaczeniu z fizyczna bezczynnoscia, lecz przy takim samym spozyciu pokarmu, powoduje z kolei nadwage. Dalsze badania maja swój wyraz w gromadzeniu sie wody. Palce staja sie grube. Skóra wysycha i staje sie blada, niekiedy równiez plamista.

Leczenie niedoczynnosci tarczycy
Poniewaz niedoczynnosc tarczycy jest skutkiem niedoboru hormonów, istnieje mozliwosc leczenia przez podawanie hormonów tarczycy, np. tyroksyny (T4). Hormony wyprodukowane syntetycznie sa identyczne z hormonami wytwarzanymi przez organizm, totez przy wlasciwym dawkowaniu nie nalezy sie obawiac zadnych dzialan ubocznych.